Landmannalaugar.info Google

 Landmannaafréttur 
Staðhættir
Veðurfar
Saga landsins
Saga lífsins:
Gróður
Fuglar
Fiskar
Spendýr
Saga mannsins
Ferðamál:
Friðlandað Fjallabaki
Umgengni
Aðstaða
Innkaup
Gisting
Samgöngur
Akstursleiðir
Gönguleiðir
Reiðleiðir
Hjólreiðar

Allt um Landmannaafrétt


Umhverfis Landmannalaugar
(Landmannaafréttur sunnan Tungnaįr, Frišland aš Fjallabaki)

Ingólfur Einarsson, 1979.  Landmannaafréttur. 
Sunnlenskar Byggšir V, bls 140-147.  Bśnašarsamband SušurlandsV, 1987.

Landmannaafréttur

Takmörk Landmannaafréttar eru žessi: Śr Ófęrugili ķ Tröllkonuhlaup, eftir Žjórsį ķ Tungnaį, eftir Tungnaį ķ Blautukvķsl, eftir Blautukvķsl ķ Blautukvķslarbotna, žašan ķ Žóristind og žašan sjónhending ķ Žveröldu viš noršausturbotn Žórisvatns, śr Žveröldu ķ Svartakamb žar sem hann er hęstur, žašan žvert ķ Tungnaį, sķšan eftir Tungnaį ķ Kirkjufellsós og eftir honum ķ Kirkjufellsvatn, žašan eftir Hįbarmi ķ Torfajökul žar sem hann er hęstur, frį Torfajökli ķ upptök syšri kvķslar Markarfljóts, žašan ķ Krakatind og žašan ķ Ófęrugil.

Žetta er gķfurlega vķšįttumikill afréttur, aš miklum hluta hįfjöll og reginöręfi og vķša langt į milli bithaga og ęši torfęrt sums stašar, enda stendur fyrsta leit yfir ķ heila viku: fjallreiš hefst föstudag ķ 22. viku sumars og réttaš er ķ Landréttum föstudaginn nęsta. Landmenn og Holtamenn reka fé sitt į Landmannaafrétt, og bśendur tveggja bęja ķ Rangįrvallahreppi, Nęfurholts og Hóla, gera žangaš fjallskil.
Fyrrum munu Landmenn einir hafa notaš afrétt žennan, en vitaš er aš į fyrri hluta 19. aldar aš minnsta kosti eru bęndur śr Holtum farnir aš reka fé žangaš, en Landmenn hross į Žóristungur og jafnvel fé į Holtamannaafrétt. En eftir fellinn 1882 hafa Landmenn ekki rekiš į Tungurnar.
Įriš 1892 var Holtamannahreppi hinum forna skipt žannig, aš Įsahreppur var myndašur śr sušurhlutanum. Eftir žį skiptingu í Holta- og Įsahrepp munu rįšamenn hinna nżju hreppa hafa įkvešiš aš Įshreppingar skyldu reka fé į Holta­mannaafrétt en Holtamenn į Landmannaafrétt. Hefur sś tilhögun oršiš aš fastri hefš, meš góšu samkomulagi.
Śr Djśpįrhreppi, sem myndašur var įriš 1936 śr sušurhluta Įsahrepps, hafa menn rekiš į Holtamannaafrétt.

Inn į Landmannaafrétt liggur Landmannaleiš eša Fjallabaksvegur nyršri upp śr Landsveit: um Rangįrbotna og svo til austurs noršan Saušafells, um Sölvahraun og sunnan Valafells og Valahnśka, fram hjį Nżjahrauni frį 1878, yfir sušurtagl Lambafitarhrauns frį 1913, um Svalaskarš milli Saušleysna og Krókagiljabrśnar aš Landmannahelli, en žangaš eru 44 km frį Galtalęk.

Stęrstu samfelld gróšursvęši Landmannaafréttar eru Sölvahraun og Valafell og svo Kringlan svonefnda, sem er nįlega kringlótt svęši um mišbik afréttarins. Aš noršan er Kringlan lukin hįum móbergsfjöllum, frį vestri til austurs: Saušleysum, Herbjarnarfelli, Löšmundi og Hellisfjalli, Lifrafjöllum og Dómadalshįlsi. En sunnan aš Kringlu eru lķparķtfjöll, frį austri til vesturs: Mógilshöfšar og Raušfossafjöll, en vestast Krókagiljabrśn sem er śr móbergi. Upp af marflatri sléttu Kringlunnar standa fįein móbergsfell: Sįta, Langasįta og Sįtubarn og eru algróin.

Löšmundur er gręnn og gróinn, einkum aš framan og austan, og er hann eitthvert svipmesta fjalliš į afréttinum, enda mešal hinna hęstu (1074 m).
Kringlan er vatnasviš Hellis­kvķslar, sem rennur fram hjį Landmannahelli og vestur um Svalaskarš sunnan undir Saušleysum, yfir Lambafitarhraun og hverfur tķšum ofan ķ sandorpin Tungnaįrhraun noršur af Valafelli. Ķ hana į móts viš Saušleysur rennur Raušfossakvķsl, sem kemur sunnan frį hinum hįu, kuldalegu og gróšursnaušu Raušfossafjöllum.

Önnur vatnsföll eru ekki į vesturhjara afréttarins aš telja žurfi, en fįein stöšuvötn eru žar, flest meš einhverju lķfi, og eru kennd viš nęrliggjandi fjöll: Hrafnabjargavatn austan undir Hrafna­björgum noršur af Saušleysum, Saušleysuvatn, Herbjarnarfellsvatn og Löšmundarvatn. Undirfell Löšmundar aš noršan eru Dyngjur, en austan žeirra Eskihlķš og austan hennar Eskihlķšarvatn. Uppi į Lifrafjöllum er Lifrafjallavatn, og ķ Dómadal, austan Lifrafjalla og Dómadalshįls, er einnig dįlķtiš vatn, Dómadalsvatn.
Lķtill pollur sem fįir feršamenn žekkja er Laufdalsvatn milli Herbjarnarfells og Dyngna.

Noršan žessa fjalllendis, aš Tungnaį og vestur undir Žjórsį, eru sandorpin Tungnaįrhraun, en upp śr žeim standa fįein móbergsfell, frį austri: Tungnaįrfell, Einbśi, Litla- og Stóra-Melfell, Sigalda, Hrauneyjafell, Langalda. Žetta hrauhsvęši er nefnt einu nafni Hraunin og var heldur vont leitarsvęši: vķšįttumikiš, seinfariš og vatnslaust. Melhnubbar voru žar į stöku staš, og fitjarnar meš Tungnaį fremur snöggar; frį austri: Hrauneyjar, Sultarfit, Ferjufit og Vašfit.
Įriš 1970 lét Landgręšslan girša mestan hluta Hraunanna og hóf žar uppgręšslu. Žaš starf hefur boriš góšan įrangur og standa vonir til žess aš innan fįrra įra verši hęgt aš nżta hluta frišunarsvęšisins. Žegar landgręšslumenn dvelja žar efra viš störf sķn bśa žeir ķ Įfangagili sušvestan undir Valafelli, enda er žar įgętt sęluhśs, og raunar tvö fremur en eitt. Žarna var löngum fyrsti og einnig sķšasti nįttstašur fjallmanna ķ haustleitum, en nś er af sem įšur var.

Žegar vesturfjalliš er smalaš hafa fjallmenn ašalbękistöš viš Landmannahelli, sem er sunnan ķ Hellisfjalli. Fyrrum var hellirinn sjįlfur, sem hvorki er stór né tilkomumikill, notašur sem hestageymsla, og voru taldir rśmast žar um 70 hestar, mįtti jafnvel troša žar inn 80 ef į lį. Fyrir kom aš menn svįfu ķ afhelli inn śr ašalhellinum, og eitt sinn var lķtill kofi framan viš munnann.
En 1907 var į landssjóšs kostnaš byggt sęluhśs vestan viš hellinn og endurbyggt sķšar. Sķšan hafa risiš žarna fleiri hśs į vegum einstakra bęnda, en įriš 1974 var byggt stórt sęluhśs, žar sem hęgt er aš geyma meira en 40 hesta ķ öšrum endanum, en ķ hinum hluta hśssins eru 23 svefnplįss auk eldhśss. Žess mį geta aš nś į dögum žurfa fjallmenn ekki aš hafa fyrir žvķ aš matreiša sjįlfir eša lifa į skrķnukosti; nś fylgja žeim matrįšskonur į fjalliš og telja žeir žau umskipti mikil og góš. Konur taka einnig žįtt ķ smölun.
Eigendur žessa hśss eru Holta- og Landmannahreppur aš hįlfu og Veišifélag Landmannaafréttar aš hįlfu.

Austan viš hellinn eru žrjś fjįrbyrgi og hafa veriš žar sķšan eftir fellinn 1882 er hętt var aš nota fjįrbyrgi žau sem leifar sjįst af undir austustu Saušleysunni, 3-4 km sušvestar. Įriš 1966 var sett stór fjįrgiršing kring um Sįtu, sunnan Helliskvķslar gegnt hellinum. <...>

Landlýsingin hefst á ný í Landmannalaugum:

Talsvert hefur fitin lįtiš į sjį vegna įgangs Jökulgilskvķslar og įtrošnings manna, einkum eftir aš žangaš var lagšur vegur fęr öllum bķlum įriš 1970. Žarna undir brśninni stendur borghlašinn sęlukofi lķtill, er tók žrjį menn, vinalegur forngripur, byggšur um 1850. Įriš 1905 var byggšur kofi sunnar, undir hraunbrśninni. Hann brotnaši fljótlega undan snjófargi, var endurbyggšur 1907 en fór į sömu leiš. Žį var 1927 byggt hśs uppi į brśninni meš svefnpalli yfir hesthśsi, en 1951 reisti Feršafélag Ķslands sęluhśs į fitinni žar fyrir nešan, hitaš upp meš laugarvatni. Žaš tók allt aš 40 nęturgesti. Įriš 1969 var žaš hśs flutt sunnar og er sķšan notaš sem hesthśs, en Feršafélagiš reisti nżtt og stęrra hśs į sama staš og įšur. Žar eru 110 svefnplįss samkvęmt teikningu og öll ašstaša hin fullkomnasta.Hesthśsiš eiga Landmenn og Holtamenn aš hįlfu hvor hreppur.

Austan Eskihlķšar og noršan eru Hnausar, móbergshnśkar, en sķšan tekur viš gróšurlaus sandslétta aš Tjörvafelli, hįu algrónu fjalli, sem stingur fagurlega ķ stśf viš dökka aušnina umhverfis. Noršvestan undir žvķ er stöšuvatn ķ stórum sprengigķg og mį enn kallast nafnlaust. Žaš hefur žó veriš nefnt żmsum nöfnum ("Blįhylur" stendur į nżjum kortum), en af žeim nafngiftum viršist Tjörvafellspollur komast einna nęst žvķ aš vera réttnefni. Austur af Tjörvafelli er annar og miklu stęrri sprengigķgur meš vatni ķ botni, Ljótipollur. Sušvestan hans rķs Noršurnįmur, allmikiš fjall.<...>

Sunnan Litlhöfša (1159 m), sem er annar Mógilshöfša (hinn er Stórhöfši , 1143 m) og austan Raušfossafjalla (1163-1230 m) eru Reykjadalir, og voru fyrrum kallašir "ķ Torfajökli", en žaš oršalag heyrir sögunni til vegna brįšnunar jökla undanfarna įratugi.
Reykjadalir eru mjög giljum grafnir eins og raunar allt žetta lķparķtsvęši, en ķ Dölunum falla allar kvķslar ķ Markarfljót nema sś vestasta, sem kölluš er Dalakvķsl og rennur ķ Raušfossakvķsl.
Hagasnapir eru einkum mešfram fljótinu og žverkvķslum žess og ķ giljum og vķša kringum hveri eša volgrur, en hér er stęrsta og öflugasta hįhitasvęši į Ķslandi og hverareykir óteljandi.
Landmenn smala Reykjadali alla, en svęši žetta er oft snjóakista mikil, enda skammt til jökla og vešur oft hörš og žokur tķšar. Hiš ótrślega marglita landslag lķparķthįlendisins noršur og vestur af Torfa­jökli er hrikalegur undraheimur hįrra fjalla, djśpra gilja og brattra egghvassra hryggja į milli gilja, og er žetta allólķkt hinu landlęga noršaust-sušvestlęga skipulagi móbergsfjalllendisins allt umhverfis.

Sušur ķ žetta ljósgrżt­issvęši skerst Jökulgil frį Laugum ķ stórum boga til sušausturs, sušurs og vesturs og rennur eftir žvķ Jökulgilskvķsl noršur til Tungnaįr austan viš Noršurnįm. Stóra- og Litla-Brandsgil ganga sušvestur śr Gilinu skammt frį Laugum og Sveinsgil skerst sušaustur śr Jökulgili undir Hįbarmi (1192 m), en vestustu upptakagil Jökulgils eru Stóra-Hamragil vestan viš Hatt og Litla-Hamragil sem skerst vestur ķ stefnu į Reykjafjöll (1163 m) og Hrafntinnusker (1128 m). Frį Kaldaklofsfjöllum og Torfajökli falla einnig kvķslar ķ djśpum giljum til Jökulgilskvķslar og heitir žar Kaldaklof og Hnausar. Žessar slóšir ķ veldi Torfajökuls og Kaldaklofsjökuls eru einhverjar hinar torfęrustu į Landmannaafrétti, en ekki gróšurrķkar.
Helstu grasvinjar ķ Gilinu eru ķ Vesturbarmi, Sveinsgili, Hattveri, Saušanefi, Rótabrekkum, Uppgöngutorfu og Hnausum.

En ótrślega vķša flękist sauškindin žó ekki sżnist alltént björgulegur bithaginn. Mikiš graslendi er į Kżlingum austan Jökulgilskvķslar, noršur undir Tungnaį, kringum Kżlingavatn og ķ fellunum Litla- og Stóra-Kżling. Sunnan viš žau fell rķs hiš tķgulega lķparķtfjall Kirkjufell (964 m). Austan žess rennur Kirkjufellsós śr Kirkjufellsvatni noršur ķ Tungnaį. Dįlķtiš gras er lķka ķ Halldórsgili, milli Kirkjufells og Austurbarms. Sį hluti Landmannaafréttar, sem er innan Tungnaįr, nefnist einu nafni Öręfi, en kjarni žess svęšis eru Veišivötn. Žau liggja ķ löngum slakka frį sušvestri til noršausturs. <...>

Fram um 1908 fóru Vatnakarlar yfir Tungnaį į Kvķslarvaši sunnan Blautukvķslar. Į sķšasta įratug 19. aldar fannst Bjallavaš sušvestan viš Vesturbjalla og var žaš fariš uns hiš bķlfęra Hófsvaš undan sušvesturrótum Vatnaaldna fannst 1950. Tveir bįtar voru settir viš įna skammt ofan viš Bjallavaš, annar 1934, hinn 1936. Vegna vatnsmišlunarmannvirkj a viš Žórisvatn ķ sambandi viš virkjun Žjórsįr viš Bśrfell og Tungnaįrvirkjunar viš Sigöldu, og nś į nęstunni Hrauneyjafossvirkjunar, var sett brś į Tungnaį 1968 vestan undir Sigöldu, nešan viš Sigöldufoss, og fara žį leiš allir sem nś feršast til Veišivatna. Fyrrum var įin rišin į Svartakrók noršaustur frį Tjörvafelli. En žar var naumast fast vaš, heldur fariš eftir ašstęšum hverju sinni, og heldur sjaldan. <...>

Ķ ritinu Göngum og réttum, 1. bindi, er lżst tilhögun viš smölun į Landmannaafrétti fram til žess tķma er upprekstur žangaš var bannašur vegna saušfjįrveikivarna įriš 1942. Lišu nķtjįn įr uns upprekstur var leyfšur aš nýju, įriš 1961. Įriš 1971 tók gildi sś tilhögun viš smölun afréttarins, er nś veršur rakin ķ fįum drįttum: Föstudag ķ 22. viku sumars fara įtta menn meš um žaš bil 40 hesta ķ Landmannalaugar, en žar er gist fyrstu žrjįr nętur fjallferšarinnar. Daginn eftir, laugardag, koma 14 menn ķ bķlum ķ Laugar, og eru žį fjallmenn oršnir 22.

Tveir kóngar, sinn śr hvorum hreppi, skipa ķ leitir, og ženn­an dag eru smalašir Kżlingar allt austur aš Kirkjufellsósi, Halldórsgil, Austur- og Vesturbarmur, Brandsgil, Vondugil og Sušurnįmur, og er féš rekiš ķ rétt sem er vestan viš Jökulgilskvķsl skammt frį Nįmshrauni austan Sušurnįms. Réttin er af sumum kölluš Sólvangur, en žaš er nżnefni.
Į sunnudag eru Jökulgil og Sveinsgil smöluš, og um 5 menn fara śt aš Landmannahelli meš féš og smala Noršurnįm, Tjörvafell og Noršurnįms­hraun og meš götunni śt aš Helli. Žeir eru sóttir aš Hellinum um kvöldiš og allir gista įfram ķ Laugum.
Į mįnudag taka menn sig upp og flytja śt aš Helli. Žį er fariš ķ įreiš į svęšiš, sem smalaš var daginn įšur, og smalašir Höfšarnir (Mógilshöfšar), Fitjarnar (Klukkugilsfit og annaš sléttlendi Kringlunnar), Hnausar, Eskihlķš og Lifrafjöll, og Sįturnar smalašar śt aš Raušufossum og Helliskvķsl.
Į žrišjudag smala menn Reykjadali, Raušfossafjöll, Dyngjur, Löšmund, Hellisfjall og Herbjarnarfell.
Į mišvikudag koma um 6 menn śr byggš til hjįlpar viš aš reka fram. Žennan dag er fariš aš Krakatindi og ķ Krókagilin, ennfremur ķ įreiš į Löšmund, Dyngjur, Hellisfjall og Herbjarnarfell, og smalašar eru Sauš­leysur, Hrafnabjörg, Valafell, Valahnśkar, Sölvahraun og Skjólkvķar. Féš er allt rekiš ķ giršingu ķ Sölvahrauni og geymt žar um nóttina, en menn fara ķ bķlum inn aš Helli, žar sem žeir gista žessa sķšustu nótt fjallferšarinnar.

Haustiš 1978 fékkst leyfi til aš geyma safniš ķ sandgręšslugiršingu vestan viš Sölvahraun og var aš žvķ mikiš hagręši. Į fimmtudag er allt safniš rekiš fram til byggša. Žį er og smalaš Saušafell aš afréttarmörkum ķ Ófęrugili.
Į föstudag ķ 23. vikunni er réttaš ķ Réttanesi viš Ytri-Rangį eins og fyrr var aš vikiš. Smölun į Veišivatnasvęšinu er hagaš žannig, aš nokkrir menn af Landi og śr Holtum fara um svęšiš į einum degi, żmist fyrir eša eftir fjallferš eftir žvķ sem henta žykir. Žeim, sem vilja fręšast nįnar um örnefni og landslag į Landmannaafrétti, skal bent į Įrbók Fornleifafélagsins 1928, Įrbękur Feršafélagsins 1933, 1940, 1945 og 1976, Göngur og réttir I (1948) og tķmaritiš Gošastein, 2. hefti 1965).
ķ febrśar 1979. Ingólfur Einarsson.


Veðurfar
Eftirfarandi klausa er tekin oršrétt upp śr bęklingi Nįttśruverndar rķkisins um Frišland aš Fjallabaki: 

"Mešalhiti ķ Frišlandi aš Fjallabaki er lķklega 0 - 1°C.  Jślķ er hlżjasti mįnušur įrsins og er mešalhiti hans 7 - 8°C.  Mešalhiti köldustu mįnašanna, janśar og febrśar, er hins vegar um -6°C.  Rétt er aš hafa hugfast aš mešalhiti einstakra mįnaša er įkaflega breytilegur frį įri til įrs.  Frost getur komiš hvenęr įrsins sem er.  Į Torfajökulssvęšinu į sušausturhorni frišlandsins er įrsśrkoma sennilega į milli 2 - 3 žśs. mm en minnkar sķšan ört til noršurs og noršvesturs og er lķklega komin nišur ķ žśsund mm ķ nyrsta hluta frišlandsins." 

Žeir hlutar afréttarins sem ekki eru innan frišlandsins eru einkum nįlęgt hinum fyrrnefndu norš- og noršvestlęgu svęšum, žar sem žurrara er.  Žar, į söndunum, getur einnig oršiš hvassast, meš tilheyrandi sandstormum og skżstrokkum į sumrin og haustin.  Hitatölurnar eru nęrri lagi, žó ašeins hafi hlżnaš į landinu sķšan žessi orš voru skrifuš(febrúar 2003).

Veðurstofa Íslands.www.vedur.is

upp

 

 

www.vegagerdin.is
 
   Nína Ivanova & Ómar Smári Kristinsson © 2003—2011

last updated - 01.10.2011